Eskişehir ve Sivrihisar'da Tarihi Surp Yerrortutyun Kiliseleri

Eskişehir Merkezde Bir Kültür Mirası: Tepebaşı Surp Yerrortutyun

Eskişehir'in Tepebaşı semtinde, Hoşnudiye mahallesinde konumlanan Surp Yerrortutyun Kilisesi, diğer adıyla Kutsal Üçlü Ermeni Kilisesi, şehrin dini ve sosyal tarihini yansıtan önemli bir yapıdır. 19. yüzyılda inşa edilen bu Ermeni Apostolik Kilisesi, döneminin mimari dokusunu günümüze taşıyan nadir eserlerden biri olarak dikkat çeker. 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın başlarında Eskişehir'de iki önemli kilise bulunmaktaydı; bunlardan biri Tepebaşı'ndaki bu yapı, diğeri ise Yurt Pasajı'nda yer alan Rum Ortodoks Kilisesi idi. Günümüzde Yurt Pasajı'nın bulunduğu alandaki Rum kilisesi varlığını tamamen yitirmiş olsa da, Ermeni Kilisesi farklı işlevlerle de olsa ayakta kalmayı başarmıştır.

Birinci Dünya Savaşı yıllarında yaşanan Ermeni Tehciri, kilisenin kaderini kökten değiştiren bir dönüm noktası olmuştur. Şehirdeki Ermeni sakinlerin gönderilmesi ve zaman içerisinde kalanların da bölgeyi terk etmesiyle birlikte kilise cemaatsiz kalmıştır. Bu süreç, binanın dini işlevinin sona ermesine ve farklı amaçlarla kullanılmasına yol açmıştır. 1945 senesinde vakıflar tarafından satılan yapı, uzun yıllar boyunca sinema salonu olarak hizmet vermiştir. Asri Sinema adıyla bilinen bu mekânda, özellikle 1974 yılından itibaren farklı türde film gösterimleri yapılmıştır. Yeşilçam'da erotik film furyasının yoğunlaştığı dönemlerde, üç film bir arada gösterimler düzenlenmiş ve bu süreç 1990'lı yılların sonuna kadar devam etmiştir. Günümüzde ise bina, geçirdiği restorasyon projesi sonrasında Zübeyde Hanım Kültür Merkezi olarak faaliyetlerini sürdürmekte ve şehrin kültürel yaşamına katkı sağlamaya devam etmektedir.

Sivrihisar'da Anadolu'nun İkinci Büyük Kilisesi

Eskişehir'in Sivrihisar ilçesinde bulunan bir diğer Surp Yerrortutyun Kilisesi, Kutsal Üçlü Ermeni Kilisesi adıyla da bilinir. Bu yapı, boyutları itibarıyla Anadolu'nun en büyük ikinci kilisesi olarak kayıtlara geçmiştir. Kilisenin köklü bir geçmişi bulunmakta olup, ilk inşa tarihi 1650 yılına kadar uzanmaktadır. Zaman içerisinde çeşitli olaylardan etkilenen yapı, 1876 senesinde meydana gelen bir yangın sonucunda ciddi hasar görmüştür. Bu felaketin ardından, 1881 senesinde Patrik Nerses Varjabedyan döneminde, mimar Mintes Panoyat'ın çalışmalarıyla yeniden inşa edilmiştir.

Mimari açıdan üç nefli bir bazilika olma özelliği taşıyan kilise, dikdörtgen plan üzerinde yükselmektedir. Yapının batı girişinde yer alan oldukça süslü bölümün üst kısmında, günümüzde hâlâ varlığını koruyan Ermenice bir kitabe bulunmaktadır. Ancak, 1915 Ermeni Kırımı sonrasında boş kalan yapının iç mekanındaki tarihi freskoların ve özgün süslemelerin büyük bir kısmı maalesef zamanla yok olmuştur. Yapının korunması ve yeniden kazandırılması amacıyla restorasyon çalışmaları gündeme gelmiş; 1996 senesinde başlatılmak istenen proje, çeşitli nedenlerle ancak 2010 senesinde hayata geçirilebilmiştir.

Tarihi Yapıların Günümüzdeki Durumu

Eskişehir genelinde bulunan bu iki önemli yapı, şehrin geçmişte ev sahipliği yaptığı farklı kültürlerin ve dini toplulukların birer nişanesi niteliğindedir. Tepebaşı'ndaki kilisenin bir kültür merkezine dönüştürülerek korunması, yapıya yeni bir işlev kazandırırken, Sivrihisar'daki kilise ise mimari heybetiyle bölgenin tarihi dokusunu temsil etmektedir. Her iki yapı da, cemaatlerinin bölgeden ayrılmasıyla başlayan uzun sessizlik dönemlerini, restorasyon ve yeniden işlevlendirme çabalarıyla geride bırakmaya çalışmaktadır. Bu yapılar, Eskişehir'in sadece modern yüzünü değil, aynı zamanda derinlikli ve çok kültürlü tarihsel mirasını da yansıtan önemli duraklardır.

Eskişehir'in tarihi dokusunu keşfetmek isteyenler için bu yapılar, geçmişin izlerini sürebilecekleri ve şehrin geçirdiği toplumsal değişimleri mimari üzerinden okuyabilecekleri kıymetli örnekler sunmaktadır. Her ne kadar orijinal dini işlevlerini kaybetmiş olsalar da, bu kiliseler hem mimari özellikleriyle hem de tanıklık ettikleri olaylarla Eskişehir'in kültürel hafızasında önemli bir yere sahiptir.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Plamen Agov ( user:MrPanyGoff ), Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

TürkAta Haber Ajansı
Eskişehir Gündemi